Kendi manifestosunda yaşayan mimar: Luis Barragán

Guadalajara'da başlangıçlar

Luis Barragán 1902'de, batı Meksika'daki Jalisco eyaletinde, Guadalajara'da doğdu. İnşaat mühendisi ve mimar olarak eğitim aldı ve evin kendi biyografisine göre 1925'te mezun oldu. Mimarlığa ünlü bir akademi ya da bir ustanın atölyesi aracılığıyla girmedi. Mimarlığa mühendislik yoluyla ve mekânların içinde bulunmanın nasıl hissettirdiğine duyduğu giderek artan ilgiyle geldi.

Bu ilgi, eğitiminin ardından Avrupa'da geçirdiği iki yıllık bir yolculukta şekillendi. Evin biyografisi bu yolculuktan iki etkiyi özellikle öne çıkarır. Bunlardan biri, Granada'daki Alhambra'nın bahçeleri olan Generalife'dir; burada su, duvarlar ve bitkiler gökyüzüne açılan kapalı odalar dizisi olarak düzenlenmiştir. Diğeri ise Akdeniz çevresindeki villaların bahçeleridir. Barragán eve binalar kadar bahçelerle de ilgilenerek döndü ve bu ikisini bir daha gerçekten ayırmadı.

Ayrıca hayatı boyunca atıfta bulunacağı Fransız tasarımcı Ferdinand Bac'ın yazıları ve bahçeleriyle tanıştı ve Fransa'da Le Corbusier ile kısa süreliğine bir araya geldi. Bac ona kapalı bahçenin hayal gücü için bir mekân olduğuna dair romantik bir fikir verdi. Le Corbusier ise ona bir süre uygulayıp sonra vazgeçeceği modernizmi verdi.

İlk evler

Guadalajara'ya döndüğünde Barragán, mimarlık dergilerinde yayımlanan evler tasarladı ve şehirde adını duyurmaya başladı. Bu erken dönem yapıları Jalisco'nun ve Akdeniz'in bölgesel mimarisinden besleniyordu: kalın duvarlar, avlular, sade açıklıklar, çeşmeler.

1930'ların ortasında Mexico City'ye taşındı. Oradaki ilk yıllarını, o dönem dünyaya yayılan uluslararası modern üsluptaki akılcı, işlevsel binalara adadı. Daha sonra bu işten uzaklaştı ve bu konuda pek konuşmadı; ancak bu iş ona betonla nasıl inşa edileceğini ve modern bir iç mekânın nasıl planlanacağını öğretti ve bu disiplin, on yıl sonra inşa ettiği evde kendini gösterir.

1940'ta, o zamanlar şehrin batı kenarındaki mütevazı bir işçi mahallesi olan Tacubaya'da, General Francisco Ramírez üzerinde bir arsa satın aldı. Orada 1940'ların başında, bugün Casa Ortega olarak bilinen ilk evini inşa etti ve yanındaki yeni evine taşınana kadar orada yaşadı.

Bahçeler ve Pedregal

1940'lar boyunca Barragán peyzaja daha fazla ilgi duymaya başladı. 1945 ile 1952 arasında, şehrin güneyinde, antik bir püskürmeden kalan siyah volkanik kaya alanı üzerinde Jardines del Pedregal de San Ángel'i geliştirdi. Lavı temizlemek yerine, kayayı tasarımın bir parçası hâline getiren bahçeler, duvarlar ve meydanlar tasarladı. Proje, sonraki işlerinin çoğuna tonunu verdi: doğayı değiştirmek yerine çerçeveleyen duvarlar ve içeriden bakılmak için olduğu kadar içinden geçilmek için de tasarlanmış bahçeler.

Pedregal'in malzemesi olan volkanik taş, kendi evindeki giriş holünün zeminini de kaplar; vardığınızda üzerinde yürüdüğünüz ilk şey budur.

Tacubaya'daki ev

1947 ve 1948'de Barragán, bugün gezdiğiniz evi, General Francisco Ramírez'in 12 ve 14 numaralı iki bitişik arsası üzerinde inşa etti. 14 numara onun evi oldu. Kuzeye açılan kendi kapısı olan 12 numara ise hayatının geri kalanında çalışacağı atölyesi oldu.

Evin kendi tanımı, sokak cephesinin ne kadar az şey ele verdiğini vurgular. Cephe, pürüzlü ve neredeyse bitmemiş bırakılmış sıvalı betondur; yalnızca kapılarda ve pencere demir işlerinde boyanmıştır. Duvardan yarı saydam bir kütüphane penceresi dışarı taşar ve çatı hattının üzerinde beyaz bir su deposu kulesi yükselir. Geri kalan her şey içe dönüktür: odalara, duvarlarla çevrili bahçeye ve gökyüzüne.

Evle 40 yıl birlikte yaşadı ve onu sürekli uyarladı. Ölümünden sonra bıraktığı gibi korundu ve 1994'te müze olarak açıldı.

Goeritz yılları

1950'lerde Barragán, Meksika'ya yerleşmiş Alman doğumlu heykeltıraş ve ressam Mathias Goeritz ile yakın çalıştı. Ortaklıkları ülkenin en tanınmış yapılarından bazılarını ortaya çıkardı. En ünlüsü, Mexico City'nin kuzeybatı kenarındaki yeni Ciudad Satélite gelişiminin simgesi olarak 1957 ve 1958'de inşa edilen bir grup yüksek, renkli beton kule olan Torres de Satélite'tir.

Goeritz'in işi Barragán'ın evinin içinde de yer alır. Giriş holünde, Goeritz'in altın varaklı bir tablosu yüksek bir pencereden gelen ışığı yakalar ve 1950'lerde Barragán, şehrin güneyindeki Tlalpan'da Kapusen rahibeleri için yeniden düzenlediği şapelin sunağına Goeritz'e altın uygulatmıştır. Barragán ayrıca, cesur renk kullanımı kendi renk anlayışını etkileyen ve Chucho Reyes olarak bilinen ressam Jesús Reyes Ferreira'dan da öğrendi.

Sonraki başyapıtlar

1960'larda ve 1970'lerde Barragán, geç dönem üslubunu üne kavuşturan eserlerini üretti. Şehrin kuzeybatı ucunda, Los Clubes'te, 1966 ile 1968 arasında Cuadra San Cristóbal'ı tasarladı; pembe ve mor duvarlarla uzun su yalaklarından oluşan bir at çiftliği. Duvarları ve havuzları atlar için inşa edilmişti.

Tamamen kendi gözetiminde tamamladığı son binası, Mexico City'nin San Miguel Chapultepec semtindeki Casa Gilardi oldu; 1970'lerin ortasında tamamlandı. Bir jacaranda ağacının etrafına sarılmış dar bir şehir evi; içindeki kapalı havuz, renkli bir ışık yarığından aydınlanıyor. Ondan sonra tasarım yapmayı büyük ölçüde bıraktı.

Nihayet tanınma

Kariyerinin büyük bölümünde Barragán, Meksika dışında pek tanınmıyordu. Bu, 1976'da New York'taki Museum of Modern Art'ın ona bir sergi vermesiyle değişti. Aynı yıl Meksika'nın Premio Nacional de Ciencias y Artes ödülünü aldı.

1980'de, ödülün ikinci kez verildiği yıl, Pritzker Mimarlık Ödülü'nü aldı. Tören Washington, DC'deki Dumbarton Oaks'ta yapıldı. Jüri, mimarlığa şiirsel bir hayal gücü edimi olarak bağlılığını ve akıldan çıkmayan güzellikteki bahçelerini, meydanlarını ve çeşmelerini övdü.

Ödül konuşması bugün neredeyse binaları kadar ünlü. Konuşmasında güzellik, ilham, büyü, büyülenme, huzur, sessizlik ve mahremiyet gibi sözcüklerin mimarlık yazınından silinip gittiğinden yakındı ve en çok alıntılanan cümlesini söyledi: "Huzuru ifade etmeyen her mimarlık eseri bir hatadır." Onun oturma odasında durup penceresini dolduran bahçeye baktığınızda ne demek istediğini görürsünüz.

1987'de Meksika'nın Premio Nacional de Arquitectura ödülünü aldı.

Son yılları

Barragán son yıllarını Tacubaya'daki evinde geçirdi; sağlığı bozuldukça daha az çalıştı. 22 Kasım 1988'de o evde hayata veda etti. Binlerce çizim ve fotoğrafı barındıran mesleki arşivi bugün İsviçre'nin Birsfelden kentindeki Barragan Foundation'da korunuyor; evin kendisi ise Fundación de Arquitectura Tapatía Luis Barragán ile memleketi Jalisco Eyaleti Hükümeti'ne ait.

2004'te UNESCO, evi Dünya Mirası Listesi'ne ekledi; Latin Amerika'da listeye giren tek özel konut oldu. Odalar, onun bıraktığı gibi duruyor: kitapları, tabloları, mobilyaları ve renkleri.

Evde bıraktıkları

Ev yalnızca bir bina değil. Aynı zamanda Barragán'ın koleksiyonu; o nereye koyduysa orada duruyor. Koleksiyon, 16. yüzyıldan 20. yüzyıla uzanan Meksika sanatını kapsıyor; aralarında arkadaşı Jesús Reyes Ferreira'nın eserleriyle birlikte Pablo Picasso, Diego Rivera, José Clemente Orozco ve Miguel Covarrubias'ın yapıtları da var. Dinî objeler, seramikler ve mobilyalar tabloların yanında yer alıyor; çoğu sade, çoğu Meksika işi.

Kütüphanesi de ziyaretin bir parçası. Müzede yaklaşık 3.000 yayının yanı sıra kişisel evrak ve fotoğraflar bulunuyor. Kütüphanede, ahşap kirişlerin altında durduğunuzda gördüğünüz raflar onun rafları.

Bu yüzden ev ziyaretçi sayısı konusunda bu kadar titiz. Ziyaretçiler için inşa edilmiş bir müze, hasarlı bir zemini değiştirebilir ya da kırılgan bir objeyi cam arkasına alabilir. Sahibinin bıraktığı gibi korunan bir ev ise başka bir şeye dönüşmeden bunların ikisini de yapamaz. Küçük gruplar, rezerve saatli giriş, ince topuklu ayakkabı yasağı ve en az 12 yaş şartı; hepsi odaları onun yaşadığı gibi koruma kararından doğuyor.

Kısa bir zaman çizelgesi

1902: Jalisco, Guadalajara'da doğdu.

1925: Evin biyografisine göre inşaat mühendisi ve mimar olarak mezun oldu, ardından iki yıl Avrupa'yı gezdi.

1920'lerin sonundan 1930'ların ortasına: Guadalajara'da mimarlık dergilerinde yayımlanan evler tasarladı.

1930'ların ortası: Mexico City'ye taşındı.

1940: Tacubaya'da General Francisco Ramírez üzerindeki araziyi satın aldı ve oradaki ilk evini inşa etti; bugün Casa Ortega.

1945-1952: Jardines del Pedregal de San Ángel'i geliştirdi.

1947-1948: bugün gezdiğiniz evi ve atölyeyi inşa etti.

1950'ler: Tlalpan'daki Kapusen rahibeleri şapelini yeniledi; 1957 ve 1958'de Mathias Goeritz ile Torres de Satélite'i tasarladı.

1966-1968: Los Clubes'te Cuadra San Cristóbal'ı tasarladı.

1970'lerin ortası: tamamen kendi gözetiminde tamamladığı son eseri Casa Gilardi'yi bitirdi.

1976: New York'taki Museum of Modern Art'ta sergi; Meksika'nın Premio Nacional de Ciencias y Artes ödülü.

1980: Pritzker Mimarlık Ödülü.

1987: Premio Nacional de Arquitectura.

1988: 22 Kasım'da Tacubaya'daki evinde hayata veda etti.

1994: ev müze olarak açıldı.

2004: UNESCO, evi Dünya Mirası Listesi'ne ekledi.

Hayatını evde nasıl okumalı

Ana hatları öğrendikten sonra ev bir otobiyografi gibi okunuyor. Giriş holünün volkanik zemini Pedregal'i yankılıyor. Tek bir dev pencereden görünen duvarlarla çevrili bahçe, Generalife ve Bac'ın kapalı bahçeleri. Çıplak, kusursuz planlama modernizm yılları. Giriş holündeki altın Goeritz. Renkler Chucho Reyes ve Meksika sokağı. Ve holde her ziyaretçinin üzerine çöken sessizlik, Pritzker konuşmasındaki o cümlenin inşa edilmiş hâli.