Luis Barragán, ο αρχιτέκτονας που έζησε στο δικό του μανιφέστο

Οι απαρχές στη Γουαδαλαχάρα

Ο Luis Barragán γεννήθηκε το 1902 στη Γουαδαλαχάρα, στην πολιτεία Jalisco του δυτικού Μεξικού. Σπούδασε πολιτικός μηχανικός και αρχιτέκτονας και, σύμφωνα με τη βιογραφία του ίδιου του σπιτιού, αποφοίτησε το 1925. Δεν ήρθε στην αρχιτεκτονική μέσα από μια διάσημη ακαδημία ή το στούντιο ενός δασκάλου. Ήρθε σε αυτήν μέσα από τη μηχανική, και μέσα από ένα αυξανόμενο ενδιαφέρον για το πώς νιώθει κανείς μέσα σε έναν τόπο.

Αυτό το ενδιαφέρον πήρε μορφή σε ένα ταξίδι δύο ετών στην Ευρώπη μετά τις σπουδές του. Η βιογραφία του σπιτιού ξεχωρίζει δύο επιρροές από εκείνο το ταξίδι. Η μία ήταν το Generalife, οι κήποι της Alhambra στη Γρανάδα, όπου το νερό, οι τοίχοι και η φύτευση οργανώνονται ως αλληλουχία κλειστών δωματίων ανοιχτών στον ουρανό. Η άλλη ήταν οι κήποι των βιλών γύρω από τη Μεσόγειο. Ο Barragán γύρισε σπίτι με ενδιαφέρον για τους κήπους όσο και για τα κτίρια, και δεν ξεχώρισε ποτέ πραγματικά τα δύο ξανά.

Γνώρισε επίσης τα κείμενα και τους κήπους του Γάλλου σχεδιαστή Ferdinand Bac, τον οποίο θα ανέφερε σε όλη του τη ζωή, και συνάντησε σύντομα τον Le Corbusier στη Γαλλία. Ο Bac του έδωσε μια ρομαντική ιδέα του κλειστού κήπου ως τόπου για τη φαντασία. Ο Le Corbusier του έδωσε τον μοντερνισμό, τον οποίο θα ασκούσε για ένα διάστημα πριν απομακρυνθεί από αυτόν.

Τα πρώτα σπίτια

Πίσω στη Γουαδαλαχάρα, ο Barragán σχεδίασε σπίτια που δημοσιεύτηκαν σε αρχιτεκτονικά περιοδικά, και άρχισε να χτίζει το όνομά του στην πόλη. Αυτά τα πρώιμα κτίρια αντλούσαν από την τοπική αρχιτεκτονική του Jalisco και της Μεσογείου: παχείς τοίχοι, αυλές, απλά ανοίγματα, σιντριβάνια.

Στα μέσα της δεκαετίας του 1930 μετακόμισε στην Πόλη του Μεξικού. Τα πρώτα του χρόνια εκεί τα πέρασε με ορθολογικά, λειτουργικά κτίρια στο διεθνές μοντέρνο στυλ που τότε εξαπλωνόταν σε όλο τον κόσμο. Αργότερα απομακρύνθηκε από αυτό το έργο και μιλούσε λίγο γι' αυτό, αλλά του δίδαξε πώς να χτίζει με σκυρόδεμα και πώς να σχεδιάζει ένα μοντέρνο εσωτερικό, και η πειθαρχία φαίνεται στο σπίτι που έχτισε μια δεκαετία αργότερα.

Το 1940 αγόρασε γη στην General Francisco Ramírez στην Tacubaya, τότε μια σεμνή εργατική γειτονιά στα δυτικά όρια της πόλης. Έχτισε εκεί ένα πρώτο σπίτι στις αρχές της δεκαετίας του 1940, σήμερα γνωστό ως Casa Ortega, και έζησε σε αυτό μέχρι να μετακομίσει στο νέο του σπίτι διπλανά.

Κήποι και το Pedregal

Καθ' όλη τη δεκαετία του 1940 ο Barragán ενδιαφερόταν όλο και περισσότερο για το τοπίο. Μεταξύ 1945 και 1952 ανέπτυξε τους Jardines del Pedregal de San Ángel, στα νότια της πόλης, σε ένα πεδίο μαύρου ηφαιστειακού πετρώματος που άφησε μια αρχαία έκρηξη. Αντί να καθαρίσει τη λάβα, σχεδίασε κήπους, τοίχους και πλατείες που έκαναν το πέτρωμα μέρος του σχεδιασμού. Το έργο έδωσε τον τόνο για μεγάλο μέρος του μεταγενέστερου έργου του: τοίχους που πλαισιώνουν τη φύση αντί να την αντικαθιστούν, και κήπους που προορίζονται να τους κοιτάς από μέσα όσο και να τους περπατάς.

Η ηφαιστειακή πέτρα, το υλικό του Pedregal, καλύπτει επίσης το δάπεδο της εισόδου στο σπίτι του, το πρώτο πράγμα που πατάτε όταν φτάνετε.

Το σπίτι στην Tacubaya

Το 1947 και το 1948 ο Barragán έχτισε το σπίτι που επισκέπτεστε σήμερα, σε δύο γειτονικά οικόπεδα, τους αριθμούς 12 και 14 της General Francisco Ramírez. Ο αριθμός 14 έγινε το σπίτι του. Ο αριθμός 12, με τη δική του πόρτα προς τον βορρά, έγινε το εργαστήριό του, όπου θα εργαζόταν για το υπόλοιπο της ζωής του.

Η περιγραφή του ίδιου του σπιτιού τονίζει πόσο λίγα αποκαλύπτει η πρόσοψη προς τον δρόμο. Η πρόσοψη είναι σοβατισμένο σκυρόδεμα αφημένο τραχύ και σχεδόν ημιτελές, βαμμένο μόνο στις πόρτες και στα σιδερένια στοιχεία των παραθύρων. Ένα ημιδιαφανές παράθυρο βιβλιοθήκης προεξέχει από τον τοίχο, και ένας λευκός πύργος δεξαμενής νερού υψώνεται πάνω από τη γραμμή της στέγης. Όλα τα υπόλοιπα είναι στραμμένα προς τα μέσα, προς τα δωμάτια, τον περιτειχισμένο κήπο και τον ουρανό.

Έζησε με το σπίτι για 40 χρόνια και το προσάρμοζε συνεχώς. Μετά τον θάνατό του διατηρήθηκε όπως το άφησε, και άνοιξε ως μουσείο το 1994.

Τα χρόνια του Goeritz

Τη δεκαετία του 1950 ο Barragán συνεργάστηκε στενά με τον Mathias Goeritz, έναν γερμανικής καταγωγής γλύπτη και ζωγράφο που είχε εγκατασταθεί στο Μεξικό. Η συνεργασία τους παρήγαγε μερικές από τις πιο αναγνωρίσιμες κατασκευές της χώρας. Η πιο διάσημη είναι οι Torres de Satélite, μια ομάδα ψηλών, χρωματιστών πύργων από σκυρόδεμα που χτίστηκαν το 1957 και το 1958 ως έμβλημα της νέας ανάπτυξης Ciudad Satélite στα βορειοδυτικά όρια της Πόλης του Μεξικού.

Το έργο του Goeritz βρίσκεται επίσης μέσα στο σπίτι του Barragán. Στον προθάλαμο, ένας πίνακας με φύλλο χρυσού του Goeritz συλλαμβάνει το φως από ένα ψηλό παράθυρο, και τη δεκαετία του 1950 ο Barragán ζήτησε από τον Goeritz να εφαρμόσει χρυσό στο τέμπλο του παρεκκλησίου που ανακαίνισε για τις μοναχές Καπουτσίνες στην Tlalpan, νότια της πόλης. Ο Barragán έμαθε επίσης από τον ζωγράφο Jesús Reyes Ferreira, γνωστό ως Chucho Reyes, του οποίου η τολμηρή χρήση του χρώματος επηρέασε τη δική του.

Τα μεταγενέστερα αριστουργήματα

Στη δεκαετία του 1960 και του 1970 ο Barragán δημιούργησε τα έργα που έκαναν διάσημο το ύστερο ύφος του. Στο βορειοδυτικό άκρο της πόλης, στο Los Clubes, σχεδίασε το Cuadra San Cristóbal μεταξύ 1966 και 1968, ένα κτήμα για άλογα με ροζ και μοβ τοίχους και μακριές ποτίστρες. Οι τοίχοι και οι δεξαμενές του χτίστηκαν για άλογα.

Το τελευταίο κτίριο που ολοκλήρωσε εξ ολοκλήρου ο ίδιος ήταν η Casa Gilardi στη συνοικία San Miguel Chapultepec της Πόλης του Μεξικού, που ολοκληρώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1970. Είναι μια στενή αστική κατοικία που αγκαλιάζει μια γιακαράντα, με εσωτερική πισίνα φωτισμένη μέσα από μια χρωματιστή σχισμή φωτός. Μετά από αυτήν σταμάτησε σε μεγάλο βαθμό να σχεδιάζει.

Η αναγνώριση επιτέλους

Για το μεγαλύτερο μέρος της καριέρας του ο Barragán ήταν ελάχιστα γνωστός εκτός του Μεξικού. Αυτό άλλαξε το 1976, όταν το Museum of Modern Art της Νέας Υόρκης του αφιέρωσε μια έκθεση. Την ίδια χρονιά έλαβε το Premio Nacional de Ciencias y Artes του Μεξικού.

Το 1980 έλαβε το Pritzker Architecture Prize, τη δεύτερη χρονιά που απονεμήθηκε το βραβείο. Η τελετή πραγματοποιήθηκε στο Dumbarton Oaks στην Ουάσιγκτον. Η κριτική επιτροπή επαίνεσε την αφοσίωσή του στην αρχιτεκτονική ως πράξη ποιητικής φαντασίας, και τους κήπους, τις πλατείες και τα σιντριβάνια του με στοιχειωτική ομορφιά.

Η ομιλία αποδοχής του είναι πλέον σχεδόν τόσο διάσημη όσο και τα κτίριά του. Σε αυτήν θρήνησε ότι λέξεις όπως ομορφιά, έμπνευση, μαγεία, γοητεία, γαλήνη, σιωπή και οικειότητα είχαν εξαφανιστεί από την αρχιτεκτονική γραφή, και έδωσε τη φράση που παρατίθεται πιο συχνά από αυτήν: «Κάθε έργο αρχιτεκτονικής που δεν εκφράζει γαλήνη είναι λάθος.» Στεκόμενος στο σαλόνι του, με τον κήπο να γεμίζει το παράθυρο, μπορείς να δεις τι εννοούσε.

Το 1987 έλαβε το Premio Nacional de Arquitectura του Μεξικού.

Τα τελευταία του χρόνια

Ο Barragán πέρασε τα τελευταία του χρόνια στο σπίτι του στην Tacubaya, δουλεύοντας λιγότερο καθώς η υγεία του κλονιζόταν. Πέθανε στο σπίτι στις 22 Νοεμβρίου 1988. Το επαγγελματικό του αρχείο, με χιλιάδες σχέδια και φωτογραφίες, φυλάσσεται σήμερα από το Barragan Foundation στο Birsfelden της Ελβετίας, ενώ το ίδιο το σπίτι ανήκει στο Fundación de Arquitectura Tapatía Luis Barragán και στην Κυβέρνηση της Πολιτείας Jalisco, της γενέτειράς του.

Το 2004 η UNESCO πρόσθεσε το σπίτι στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς, τη μοναδική ιδιωτική κατοικία στη Λατινική Αμερική που έχει καταγραφεί. Τα δωμάτια είναι σε μεγάλο βαθμό όπως τα άφησε: τα βιβλία του, οι πίνακές του, τα έπιπλά του και τα χρώματά του.

Τι άφησε στο σπίτι

Το σπίτι δεν είναι μόνο ένα κτίριο. Είναι επίσης η συλλογή του Barragán, φυλαγμένη εκεί που την τοποθέτησε. Η συλλογή καλύπτει τη μεξικανική τέχνη από τον 16ο έως τον 20ό αιώνα, περιλαμβάνοντας έργα του φίλου του Jesús Reyes Ferreira, και ανάμεσά τους υπάρχουν κομμάτια των Pablo Picasso, Diego Rivera, José Clemente Orozco και Miguel Covarrubias. Θρησκευτικά αντικείμενα, κεραμικά και έπιπλα στέκουν δίπλα στους πίνακες, πολλά από αυτά απλά και πολλά μεξικανικά.

Η βιβλιοθήκη του αποτελεί μέρος της επίσκεψης. Το μουσείο διαθέτει περίπου 3.000 εκδόσεις, μαζί με προσωπικά έγγραφα και φωτογραφίες. Όταν στέκεσαι στη βιβλιοθήκη, κάτω από τα ξύλινα δοκάρια της, τα ράφια που βλέπεις είναι δικά του.

Γι' αυτό το σπίτι είναι τόσο προσεκτικό με τους αριθμούς. Ένα μουσείο χτισμένο για επισκέπτες μπορεί να αντικαταστήσει ένα χαλασμένο πάτωμα ή να μετακινήσει ένα εύθραυστο αντικείμενο πίσω από γυαλί. Ένα σπίτι που διατηρείται όπως το άφησε ο ιδιοκτήτης του δεν μπορεί να κάνει ούτε το ένα ούτε το άλλο χωρίς να γίνει κάτι άλλο. Οι μικρές ομάδες, η είσοδος σε προκαθορισμένη ώρα, η απαγόρευση των ψηλοτάκουνων και το ελάχιστο όριο ηλικίας των 12 ετών όλα απορρέουν από εκείνη τη μία απόφαση: να διατηρηθούν τα δωμάτια όπως εκείνος έζησε σε αυτά.

Ένα σύντομο χρονολόγιο

1902: γεννιέται στη Guadalajara, Jalisco.

1925: αποφοιτά ως πολιτικός μηχανικός και αρχιτέκτονας, σύμφωνα με τη βιογραφία του σπιτιού, και στη συνέχεια περνά δύο χρόνια ταξιδεύοντας στην Ευρώπη.

Από τα τέλη της δεκαετίας του 1920 έως τα μέσα της δεκαετίας του 1930: σχεδιάζει σπίτια στη Guadalajara που δημοσιεύονται σε αρχιτεκτονικά περιοδικά.

Μέσα της δεκαετίας του 1930: μετακομίζει στην Πόλη του Μεξικού.

1940: αγοράζει γη στην General Francisco Ramírez στην Tacubaya και χτίζει εκεί το πρώτο του σπίτι, σημερινό Casa Ortega.

1945 έως 1952: αναπτύσσει το Jardines del Pedregal de San Ángel.

1947 έως 1948: χτίζει το σπίτι και το στούντιο που επισκέπτεσαι σήμερα.

Δεκαετία του 1950: ανακαινίζει το παρεκκλήσι των Καπουτσίνων μοναχών στην Tlalpan· σχεδιάζει τους Torres de Satélite με τον Mathias Goeritz το 1957 και το 1958.

1966 έως 1968: σχεδιάζει το Cuadra San Cristóbal στο Los Clubes.

Μέσα της δεκαετίας του 1970: ολοκληρώνει την Casa Gilardi, το τελευταίο έργο που ολοκλήρωσε εξ ολοκλήρου ο ίδιος.

1976: έκθεση στο Museum of Modern Art της Νέας Υόρκης· Premio Nacional de Ciencias y Artes του Μεξικού.

1980: Pritzker Architecture Prize.

1987: Premio Nacional de Arquitectura.

1988: πεθαίνει στο σπίτι του στην Tacubaya στις 22 Νοεμβρίου.

1994: το σπίτι ανοίγει ως μουσείο.

2004: η UNESCO προσθέτει το σπίτι στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς.

Πώς να διαβάσεις τη ζωή του μέσα στο σπίτι

Μόλις γνωρίσεις το περίγραμμα, το σπίτι διαβάζεται σαν αυτοβιογραφία. Το ηφαιστειακό δάπεδο του προθαλάμου αντηχεί το Pedregal. Ο περιτειχισμένος κήπος, που φαίνεται μέσα από ένα μόνο τεράστιο παράθυρο, είναι η Generalife και οι κλειστοί κήποι του Bac. Η λιτή, ακριβής σχεδίαση είναι τα μοντερνιστικά χρόνια. Το χρυσό στον προθάλαμο είναι ο Goeritz. Τα χρώματα είναι ο Chucho Reyes και ο μεξικανικός δρόμος. Και η σιωπή που απλώνεται πάνω σε κάθε επισκέπτη στην αίθουσα είναι η φράση από την ομιλία του Pritzker, χτισμένη.